Mustafa Ustavdić
From Info Centar
Mustafa Ustavdić (1917-1995) bio je jedan od prvih komunista iz Gračanice.
Sadržaj |
Odlazak iz Gračanice
Sin Muradifa i majke Nafe, rođ. Gazibegović, rođen je 1. 2. 1917. godine u siromašnoj zemljoradničkoj porodici u Gračanici. Osnovnu školu završio je 1928. u Gračanici, a obućarski zanat u Tesliću, kod Mustafe Porobića. Pošto nije mogao dobiti zaposlenje kod tog svog gazde, u aprilu 1932. godine zaposlio se kao fizički radnik u ciglani Jove Blagojevića u Sočkovcu, koja je u to vrijeme zapošljavala oko 60 radnika. Nakon tri mjeseca ponovo se vratio u Teslić, gdje je radio sve do 1937. "u svom zanatu", potom je prešao u Banja Luku, odakle je u aprilu 1939. godine otišao na odsluženje vojnog roka.
Radeći u Banja Luci, došao je u kontakt sa sindikalnim aktivistima i učlanio se u sindikalnu organizaciju kožarsko-prerađivačkih radnika, koja je pripadala Ursovim sindikatima (Ujedinjeni radnički savez, koji je bio pod uticajem KP). Jedno vrijeme bio je u rukovodstvu te sindikalne podružnice u Banja Luci, čije se sjedište nalazilo u Radničkom domu "Vasa Pelagić". Tu se družio sa lijevo orijentisanim sindikalnim aktivistima i intelektualcima u Klubu akademičara (KAB), među kojima su bili braća Karabegovići, Dedo Gazdić, Mažar i drugi.
Skraćen vojni rok (kao jedini hranilac u porodici) služio je od aprila 1939. do 5. januara 1940. godine u Boki Kotorskoj, gdje se družio sa nekoliko aktivista sindikalnog radničkog pokreta Mostara, Čapljine, Širokog Brijega itd.
Povratak i okupljanja omladine
Po dolasku iz vojske, zaposlio se u obućarskoj radnji Steve Jovanovića u Gračanici. Svraćajući u prostorije Narodne biblioteke, ubrzo je upoznao Kemala Prohića i Velu Šuputa, koji su pokušavali da stvore prvo političko uporište KPJ u Gračanici. Polovinom 1940. godine formirali su sindikalnu organizaciju, ogranak (platište) Saveza zanatsko-industrijskih radnika, čije je sjedište bilo u Zagrebu. Izabrano je rukovodstvo u sljedećem sastavu: predsjednik Mustafa Ustavdić (budući da je imao nekog sindikalnog iskustva iz Banja Luke), potpredsjednik Džemal Šuša, sekretar Kemal Prohić, blagajnik Mehmedalija Kamarić, obućarski radnik. U vrlo zaoštrenim političkim prilikama, polovinom marta 1941. godine, Sresko načelstvo je zabranilo rad te organizacije, okarakterisavši je kao "komunističko leglo".
I formiranje prve ćelije KPJ u Gračanici vezuje se za spomenuta tri imena: Mustafu Ustavdića, Velu Šuputa i Kemala Prohića. Tačno mjesec dana nakon formiranja partijske ćelije dolazi do njemačke invazije na Jugoslaviju, potom do proglašenja Nezavisne Države Hrvatske, formiranja ustaške vlasti u Gračanici… U takvim uslovima gračanički skojevci i članovi partije teško se snalaze, još teže uspostavljaju vezu sa višim partijskim organima… U junu 1941. godine došlo je do provale u skojevskom aktivu u Karanovcu, nakon čega su uhapšeni Vojin Pejić i Milenko Jaćimović iz Karanovca i Kemal Prohić iz Gračanice. Mjesec dana kasnije uhapšen je i sekretar partijske ćelije Velo Šuput, koji će se nešto kasnije prebaciti u Srbiju. „Ovom provalom i hapšenjem pomenutih drugova partijska organizacija je, kako u jednoj od svojih izjava piše Ustavdić, formalno likvidirana.“
Drugi svjetski rat
Na vojni poziv, početkom januara 1942. godine, Ustavdić se javio u Petu bojnu Četvrte domobranske pukovnije u Doboju, gdje je raspoređen kao kurir. Ali već u drugoj polovici aprila 1942. godine izdejstvovao je privremeno oslobađanje služenja u hrvatskom domobranstvu (kao jedini hranilac, koji je imao kod kuće stare i iznemogle roditelje) i ponovo se našao u Gračanici.
U drugoj polovini 1942. godine zaposlio se obućarskoj radnji Milenka Milovanovića, gdje je radio zajedno sa njegovim sinom Brankom. Prema sjećanjima više sudionika iz tog vremena, krajem 1942. ili početkom 1943. godine, izgleda da su se stekli uslovi za obnavljanje partijske organizacije u Gračanici. Pored Mustafe, drugi član bio je Žarko Antić, koji je s porodicom došao u Gračanicu sa Ozrena (sa suprugom Rozikom i njenom majkom, koja je bila Ruskinja i sinom Radom, dijete od 5-6 godina). Treći član bio je Emil Zubanović, financ, iz Brela, okolina Makarske, raspoređen na službu u Gračanicu, koji je bio primljen u partiju još u svom rodnom mjestu. Partijsko rukovodstvo iz Tuzle, s kojim je u međuvremenu uspostavljena veza, imenovalo je Zubanovića za sekretara te partijske organizacije. Organizacija je razvila ilegalnu aktivnost, kako među omladinom tako i među uglednim građanima, svojim simpatizerima, koji su se nalazili na odgovornim dužnostima u lokalnoj civilnoj vlasti. Vrativši se iz Srbije, nešto kasnije pridružio im se i Velo Šuput, te novoprimljeni članovi Fehim Mujačić, i Dušanka Jovanović. Formirali su više aktiva (u Kotarskom predstojništvu i sudu, u Domobranskoj bojni, među zanatlijama, omladinom itd.).
Pored prikupljanja "crvene pomoći", pripremali su odlazak većeg broja omladinaca i omladinki, pa i starijih "godišta" u partizanske jedinice, koje su od jeseni 1943. godine operisale u okolini Gračanice ili su s vremena na vrijeme upadale u grad, uz duže ili kraće zadržavanje. Nastojali su da ometaju mobilizaciju pripadnika DOMDO pukovnije u njemačke SS ili druge jedinice, rovarenje ustaških agenata po Gračanici itd. Krajem septembra 1944. godine, partijska ćelija u Gračanici je raspuštena od strane višeg partijskog rukovodstva zato što je odobrila pregovore sa Ibrahimom Pjanićem, zapovjednikom 25. ustaške bojne, oko njegovog prelaska na partizansku stranu. Svi članovi te ćelije, osim Ustavdića, upućeni su u partizanske jedinice koje su operisale oko Gračanice. Polovinom januara 1945., nakon dolaska Ratka Gadže za kotarskog upravitelja, Ustavdić je uhapšen sa još nekoliko sumnjivih osoba, koje su optužene za saradnju sa partizanima, ali je na intervenciju nekih svojih poznanika brzo oslobođen i pušten iz zatvora. Kada su partizani ušli u Gračanicu, između 19. i 23. februara, na velikom zboru građana, ispred Kotarske zgrade (sada općina), Ustavdić je izabran za sekretara Mjesnog narodnooslobodilačkog odbora. Tom je prilikom za predsjednika odbora izabran Salih-beg Čekić. Kada su se partizanske snage povukle iz Gračanice, 21. 3. 1945. godine, sa njima su se povukli i novoizabrani organi i institucije vlasti. Kao sekretar Mjesnog odbora, sa njima se morao povući i Ustavdić. Po vlastitoj izjavi, ponovo je primljen u partiju 4. 4. 1945. godine, tri dana prije nego što su partizani definitivno zauzeli Gračanicu.
Negativne ocjene o partijsko-političkom angažmanu Mustafe Ustavdića tokom rata, lokalne političke strukture imale su u vidu još dugi niz godina poslije rata. Uz ostalo, čak 1963. godine, spočitavalo mu se "da je on sam kao pojedinac imao i oportunističkih stavova" i to u onom periodu kada je na ovom području ostao kao jedini član KPJ, "kada je uspavao se i on i rad KPJ sve do pred kraj 1942. godine kada je obnovljen." Na dušu su mu posebno "stavljali" Ibrahima Pjanića i pokušaje razumnih ljudi u Gračanici, pa i članova tadašnje partijske ćelije, da ga, kao istaknutog muslimanskog vojnog rukovodioca, odvrate od ustaštva i privuku na partizansku stranu. "O oportunizmu njegovom, a i drugih članova KPJ koji nisu poznavali dovoljno liniju i stavove partije govori i slučaj saglašavanja o pregovorima sa ustaškim oficirima i njihovim bojnikom, tzv. Vitezom Pjanić Ibrahimom. Ovo je bilo tokom 1944. godine, radi čega je partijska ćelija raspuštena, čemu je doprinio tadašnji njen sekretar na terenu – ovog područja Šuput Velimir, kasnije i on kao i davalac izjave (Mustafa Ustavdić, n. a.) bili su na liniji informbiroa."
"Informbirovac"
Nakon izbijanja sukoba KPJ – Informbiro, zajedno sa još nekoliko članova partije iz Gračanice, Mustafa Ustavdić je, 1949. godine, optužen za širenje lažnih vijesti i osuđen na dvije godine zatvora, od čega je odležao nekoliko mjeseci kao pristalica Informbiroa. Oni koji su bili jednom obilježeni kao informbirovci, nikada više nisu mogli UDB-u skinuti s vrata. Tako se, na primjer, ime Mustafe Ustavdića, kao informbirovca, tretiralo na jednom sastanku u Opštinskom komitetu SK u Gračanici, 9. 3. 1960., sa još 12 osoba koje su nosile predznak "informbirovac". U zapisniku sa tog sastanka za Ustavdića je navedeno sljedeće: "Zaposlen, radi u Krojačkoj zadruzi, u društvenim organizacijama radi i dosta je aktivan, materijalno je dobro obezbijeđen."
U kasnijem periodu, Ustavdić se nalazio na čelu obućarske zadruge, a mirovinu dočekao kao radnik gračaničke "Fortune". Mlađe generacije sjećaju ga se kao vrlo mirnog i tihog čovjeka, spremnog da pomogne i posvjetuje, da bude društveno aktivan i od koristi, kako svojoj porodici, tako i zajednici. Umro je 1995. godine.